Dưới đây xin giới thiệu với các bạn bài viết và hai bức ảnh tôi gửi Báo Hà Nội mới; bức ảnh chụp sáng 7-12-2025, và bức ảnh chụp bài đăng trên Báo Hà Nội mới

“ Đến phố đi bộ vừa vui lại vừa lo
Vào dịp cuối tuần, chúng tôi lại thấy vừa vui lại vừa lo tại phố đi bộ ở Hồ Gươm. Vui vì khi thấy người ta lắp dàn giáo sân khấu ở Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục là biết sẽ được xem các chương trình ca nhạc sôi động, màn hình Led rộng hàng chục mét vuông, ánh sáng đèn sân khấu loang loáng, âm thanh vang vọng cả mặt hồ vào tối thứ bảy, chủ nhật.

Lo thì nhiều hơn. Thứ nhất, sân khấu được thiết kế ngày càng hoành tráng hơn về diện tích lẫn chiều cao. Nhiều khi đơn vị thi công dựng dàn giáo sân khấu cao hàng chục mét, dòng người vẫn đi bên dưới (đoạn giáp với cây đề) mà không có lưới thay thiết bị bảo vệ (Ảnh số 1). Chỉ một thanh dàn giáo lỡ rơi xuống trong quá trình tháo, lắp cũng đủ để gây tai nạn giao thông.

Thứ hai, các sân khấu lớn đều “đè” lên đài phun nước trên quảng trường. Nhiều khi dàn giáo quây kín trên mặt phẳng cũng như chiều cao đài phun nước (Ánh số 2). Nếu dàn giáo làm sân khấu và đỡ màn hình Led rộng hàng chục m2 gặp sự cố gãy, đổ (do khách quan hay chủ quan) thì chắc chắn đài phun nước cũng gãy theo. Thực tế cho thấy, trên “mình” đài phun nước, đều có dấu tích vết trầy xước do quá trình tháo, lắp dàn giáo  kể từ ngày có phố đi bộ ở hồ Hoàn Kiếm vào thứ bảy, chủ nhật. Đến bao giờ người dân mới hết nỗi lo này?

Hà Vy

Cả ba cuốn sách đều đó những bài viết đề cập vùng đất văn hóa Hồ Gươm. Đặc biệt nhất là cuốn sách do PGS. TS Hà Đình Đức tặng: Hoành phi - câu đối - chữ Hán đền Ngọc Sơn.

Sách Lần theo dấu chữ của tác giả Trịnh Hùng Cường do Nhà xuất bản Thông tấn phát hành năm 2023. Cuốn sách này không phải là một cuốn sách lịch sử toàn diện về ngành in ở Việt Nam thời kỳ đầu thuộc địa. Tuy nhiên nó đã cung cấp một tài liệu mang tính phác thảo, tài liệu tham khảo cần thiết cho người quan tâm về lịch sử ngành in của nước ta thời kỳ những năm đầu thế kỷ XIX.

Tôi đang tìm hiểu ngồn gốc ngôi nhà Hồng Vân, số 3 phố Lê Thái Tổ, trên quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, do vậy  đặc biệt quan tâm bài viết Nguyễn Văn Vĩnh với nghề in và xuất bản.

Năm 1919, Jean - Francois - Henri Schneider (1851-1929), chuyên gia người Pháp đầu tiên về in và xuất bản (đến Nam kỳ 1882) trở về Pháp. Ông có gần 20 năm kết hợp với dịch giả, nhà báo Nguyễn Văn Vĩnh tạo dựng và phát triển ngành in và phát hành báo chí ở Việt Nam. Do vậy khi về nước Henri Scheider đã quyết định giao lại toàn bộ tài sản của mình cho Nguyễn Văn Vĩnh. Điều thú vị chính nhà báo Nguyễn Văn Vĩnh lại là chủ nhân ngôi nhà Hồng Vân trên quảng trường Đông Kinh Nghĩa thục những năm đầu thế kỷ XX. Một cuốn sách quý đôi khi nó chỉ có một bài viết mà mình quan tâm, tìm kiếm trong nhiều năm. Khi nào có dịp tôi sẽ kể cho các bạn nghe về ngôi nhà bán kem Hồng Vân nổi tiếng Hà Mội những năm đầu thế kỷ XX.

Sách 1000 năm Thăng Long, kiến trúc đương đại Hà Nội, những thách thức, bảo tồn và phát triển do Tạp chí Kiến trúc (Hội Kiến trúc sư Việt Nam) xuất bản. Ấn phẩm đặc biệt này được in vào dịp Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Kiến trúc Hà Nội thể hiện nhiều sắc mầu của thời gian và không gian. Kiến trúc Hà Nội còn in dấu những kiến trúc từ thế kỷ XI và xa xưa hơn nữa; ngoài kiến trúc truyền thống, kiến trúc Hà Nội còn có sự góp mặt của kiến trúc phương Tây, phương Đông. Tuy có lúc, có nơi còn có độ vênh, thậm chí đối nghịch trong kiến trúc nhưng nhìn tổng thể cơ bản là hài hòa, tương hỗ nhau. Tạo nét đa dạng nhưng rất riêng của đô thị đầy ắp những sự kiện lịch sử, văn hóa...Cuốn sách tập hợp 340 bài viết của các kiến trúc sư. Trong đó có sáu bài viết đề cập kiến trúc khu vực Hồ Gươm. Nhiều ý kiến không chỉ nêu đặc trưng cảnh quan kiến trúc đô thị khu vực Hồ Gươm, mà còn nhấn mạnh cải tạo, quy hoạch các công trình ở Hồ Gươm cần tôn trọng lịch sử.

Cuốn sách Hoành phi - câu đối- chữ Hán đền Ngọc Sơn của tác giả Trần Văn Đạt  đối với tôi đặc biệt quý.

Đầu tháng 11-2025, tôi cùng chị Phan Quyên phóng viên  Truyền hình Hà Nội và NGƯT Vũ Thế Khôi làm ba bộ phim tài liệu về vùng đất văn hóa Hồ Gươm. Tuy không biết chữ hán nhưng được NGƯT Vũ Thế Khôi dịch nghĩa những câu đối ở đền Ngọc Sơn tôi thật sự "choáng" về sự đa nghĩa, thâm sâu của mỗi con chữ viết trên hoành phi, câu đối ở đền Ngọc Sơn. Muốn dịch nghĩa được nó cần hiểu rõ thời thế lúc Vũ Tông Phan và Nguyễn Văn Siêu còn sống. Cuốn sách mà bác Hà Đình Đức tặng tôi đã ghi tỉ mỉ, giải nghĩa từng câu chữ hán ghi trên hoành phi, câu đối ở trong đền cũng như các lớp cổng. Từ đó hiểu sâu hơn mục đích muốn chấn hưng văn hóa Thăng Long  khi Thăng Long không còn được chiều đình nhà Nguyễn coi là mảnh đất rồng bay mà chỉ là mảnh đất phát triển.
Xin chân thành cảm ơn PGS.TS Hà Đình Đức, Nguyễn Thị Thanh Bình và Thanh Nga đã tặng những cuốn sách quý. Đây sẽ là những hiện vật được trưng bày và giới thiệu trong Không gian văn hóa Hồ Gươm.

Hà Hồng

Bộ phim nói về một ngôi trường từng tồn tại dưới gốc cây đa Báo Nhân Dân nơi bố, mẹ và tôi từng công tác nhiều chục năm. Ngôi trường tư thục này cùng với nhiều ngôi trường tư thục khác hình thành phía Tây Hồ Gươm vào giữa thế kỷ XIX đã trở thành trung tâm đào tạo nhân tài cho đất Thăng Long, khi mà triều đình nhà Nguyễn đã chuyển Văn Miếu Quốc Tử Giám vào Huế, khi mà Thăng Long không còn được coi là mảnh đất rồng bay mà chỉ được coi là vùng đất phát triển.

Được làm việc với NGƯT Vũ Thế Khôi, cháu năm đời trược hệ của TS Vũ Tông Phan tôi đã có những hiểu biết sâu hơn về Hội Hướng thiện nói chung, đền Ngọc Sơn – “ngôi đền văn hoá” nói riêng.

Cây đa trong khuôn viên Báo Nhân Dân (71 phố Hàng Trống Hà Nội) tuổi đời hơn 300 năm, có thể coi là nhân chứng lịch sử cho sự tồn tại của một ngôi trường danh tiếng thủa nào. Trong không gian di sản hồ Hoàn Kiếm, Trường Hồ Đình vẫn được nhắc đến như một trong những dấu ấn quan trọng trong lịch sử giáo dục nước nhà, gắn liền với tên tuổi và tấm lòng của TS Vũ Tông Phan dành cho các thế hệ đương thời cũng như mai sau.

Hà Hồng

Trong số các bạn cựu học sinh đến thăm có Dũng là bạn của tôi. Chúng tôi không học cùng nhau nhưng cùng sinh hoạt Câu lạc bộ nhiếp ảnh Cung Văn hóa hữu nghị Việt - Xô những năm 80 của thế kỷ trước. Trong khoảng 2 giờ tôi kể chuyện cho các bạn cựu học sinh và NGƯT Nguyễn Văn Ngọc nghe những câu chuyện về vùng đất văn hóa Hồ Gươm từ thời xa xưa cho đến ngày nay; những lần biển tiến vào Hà Nội; quá trình hình thành Hồ Gươm... Thay mặt cả lớp NGƯT Nguyễn Văn Ngọc phát biểu cảm tưởng khi đến thăm Không gian văn hóa Hồ Gươm: Thật vô cùng may mắn hôm nay được đến thăm Không gian văn hóa Hồ Gươm! Thông qua những câu chuyện kể của nhà báo Hà Hồng, trái tim thầy trò chúng tôi đã cùng chung nhịp đập với tình yêu Hà Nội, Hồ Gươm và sẽ sống mãi, xứng đáng là người Hà Nội!

Nhân dịp này tôi tặng sách Kể chuyện bên Hồ Gươm của mình cho thầy giáo, NGƯT Nguyễn Văn Ngọc đồng thời cũng được thầy tặng lại cuốn sách Thơ thử thách in 372 bài thơ do chính thầy sáng tác.

Trong đó có bài thơ Thầy trò tôi. Bài thơ nói về tình cảm thầy trò khi mà cả thầy và trò đã nghỉ hưu:
Hạnh phúc nào bằng ở cõi đời
Thầy trò tóc bạc vẫn tinh khôi
Ngồi ôn chuyện cũ lòng thanh thoát
Đều thấy thân thương nở nụ cười

Hà Hồng

Chúng tôi lên lớp học cũ, ôn lại kỷ niệm xưa cách đây 50 năm rồi cùng nhau xuống sân trường ăn liên hoan, đi uống cà phê trên phố Bà Triệu và cùng hát vang bài "Cuộc đời vẫn đẹp sao"(nhạc Phan Huỳnh Điểu, thơ Bùi Minh Quốc), bài hát "tủ" của lớp chúng tôi thời đó. Trong số bạn tham dự buổi gặp mặt có nhiều người bay từ TP Hồ Chi Minh ra. Trong đó có kiến trúc sư Ngọc Thanh. Tôi và Ngọc Thanh học cùng nhau từ cấp hai rồi lên cấp ba và cùng thi vào Trường đại học  Xây Dựng ở Hương Canh-Vĩnh Phúc. Ngọc Thanh học ở khoa Kiến trúc còn tôi học ở lớp Kết cấu- khoa Xây dựng. Học được một năm thì Thanh cùng gia đình chuyển vào TP Hồ Chí Minh. Ngày chia tay, tôi mời Thanh ăn mì nấu bằng chậu nhôm, một chú mì chính và muối. Củi được lấy từ  lá cây bạch đàn và vách nhà tranh mà chúng tôi thường gọi là "kết cấu thừa".

Thế rồi chúng tôi mất liên lạc với nhau. Lần họp mặt năm năm trước (năm 2020) gặp lại nhau, tôi mời Ngọc Thanh đến nhà chơi nhưng do bận công tác bạn phải vào TP Hồ Chí Minh gấp vì đang thiết kế kiến trúc cho một số công trình, do vậy không đến nhà tôi được. Lần này, sau cuộc gặp mặt ở lớp, ở trường, tôi mời Thanh đến thăm Không gian văn hóa Hồ Gươm. Trong gần ba giờ, tôi kể cho Ngọc Thanh nghe những câu chuyện về lịch sử hình thành châu thổ sông Hồng, Hồ Gươm và những câu chuyện chung quanh các bức ảnh, hiện vật và Rùa Hồ Gươm. Những câu chuyện như Ngọc Thanh nói là rất bổ ích cho việc tìm ý tưởng thiết kế kiến trúc các công trình liên quan văn hóa Việt Nam nói chung, Hà Nội nói riêng.

Phát biểu cảm nhận của mình sau khi xem Không gian văn hóa Hồ Gươm Thanh cho biết: Bạn đã đưa tôi vào một không gian với quá nhiều cảm xúc, không thể viết hết. Tôi có ba chữ tặng bạn:
Hà-Hà Nội (chữ H1)
Hồ Gươm   (chữ H2)
Hồn mênh mông (chữ H3)
Bạn là 3H (Hà Huy Hồng).
Mong muốn tiếp tục được hưởng thêm những cảm xúc của bạn trong những lần gặp sắp tới và mong muốn được cùng kết hợp với bạn trong các dự án có thể mang tâm hồn bạn vào trong đó!

Hà Hồng

Nhưng hôm nay thì khác, hoa, máy ảnh, ba lô đặt dưới đất, anh đang mải  làm mội việc khác. Anh cầm cây chổi vớt cái gì đó trên đám bọt trắng xóa. Đến gần thì tôi được biết anh đang vớt những con rùa đá nhỏ, sau đó bỏ chúng vào một túi ni lông đặt ở gốc cây. Loài này thường được gọi là rùa đá Pond Trung Quốc thuộc họ Geoemydidae, có ngồn gốc từ Trung Quốc, Nhật bản, Hàn Quốc.

Nhìn vào trong túi ni lông tôi thấy hơn 50 con rùa đá. Anh Hanh bảo : Tôi bắt về nuôi cảnh chơi. Tuy vậy có một số con bị nấm. Nói rồi anh bắt một vài con lên chỉ cho tôi chỗ bị nấm mốc trên các chi, cổ của rùa. Về nhà tôi sẽ chữa trị cho chúng. Loại này khi phát triển kích thước mai khoảng 20cm, con cái có kích thước nhỏ hơn con đực. Chúng có thể sống từ 10-15 năm. Tôi nhìn vào túi ni lông thấy mai của các con rùa đá có mầu khác nhau. Có con mai mầu xanh ô liu, vàng...có đốm mầu nâu hoặc đen sẫm. Anh Hanh nói kỹ hơn về môi trường sống của chúng:

Có một điều nhiều người không biết là loài rùa này sống ở vùng bán cạn, không phải toàn là nước như ở Hồ Gươm. Do vậy số rùa đá này do ai đó phóng sinh xuống hồ sẽ không sống được lâu. Bằng chứng là rất nhiều con khi vớt lên đã chết. Điều đó làm ô nhiễm nước hồ.

Khi đang nói chuyện với anh Hanh có một bạn trẻ đến hỏi tôi và lấy bút, giấy ra ghi (chắc là nhà báo).
-Bác có hay ra hồ không?
-Tôi cũng thường xuyên đi quanh hồ.
-Bác có biết sáng 25-10 có một cô gái trẻ chết ở đây không?

Tôi thật sự ngỡ ngàng vì không biết điều đó. Chưa để tôi trả lời, một chị đứng gần đó (người quen của anh thợ ảnh Hanh) nói: Tôi được người bạn cho biết sáng ngày 25-10, có một cô gái nhảy xuống hồ trong tình trạng không mặc quần áo, có nhiều biểu hiện không bình thường. Cô đi men theo hồ một đoạn rồi đi ra phía giữa hồ. Sau đó có một người nước ngoài phát hiện, nhảy xuống bế cô lên, nhưng lúc đó cô đã chết, không biết cô là ai, từ đâu đến, thật đáng thương!

Hà Hồng

Hà Nội là thành phố duy nhất Đông Nam Á được gọi tên trong các điểm đến đẹp nhất châu Á. Time Out mô tả: Mùa thu Hà Nội có nét "đặc trưng độc đáo" so với các điểm đến khác trong khu vực, với lá cây chuyển mầu vàng và đỏ rực rỡ chung quanh Hồ Gươm, kết hợp cùng các hoạt động văn hóa trong dịp Tết Trung thu với âm nhạc truyền thống múa lân và nhiều quà bánh.

Thời gian lý tưởng nhất để trải nghiệm mùa thu Hà Nội là tháng 10 hằng năm. Đây là thời gian tuyệt vời của mùa thu ở tất cả các điểm đến. Time Out là tạp chí chuyên về đời sống, ẩm thực, du lịch, nghệ thuật và giải trí của Anh. Ấn phẩm này mang đến cho du khách những gợi ý trải nghiệm ấn tượng tại tất cả các điểm đến trên thế giới.

Hà Hồng

Chúng đứng im như khúc gỗ nhưng thấy cá bơi và nổi sát mặt nước là lao như tên xuống để bắt con mồi. Nhiều khi chúng vừa bay vừa quan sát thấy mồi ngon là bổ xuống luôn, rất thiện nghệ.

Có lúc hàng chục con chao liệng cùng một lúc cảnh tượng này làm chúng tôi liên tưởng  như đàn cò bay ở  "vương quốc cò" Thung Nham thuộc tỉnh Ninh Bình. Đúng là đất lành cò đậu. Chúng kéo đến đây ngày càng đông vì nguồn thức ăn dồi dào và không bị ai "làm phiền".

Hà Hồng

Trong đó có nhà báo, nhà văn, NSNA Duy Ngọc, nhà văn công an Phạm Quân, họa sĩ Trung Dũng, nữ nhiếp anh gia Thiên Hương. Vừa ngắm không gian xinh đẹp của căn biệt thự liền kề với dàn hoa lan tím, sắc mầu nổi bật  bởi vệt sáng vàng từ phía khu vườn bên cạnh chiếu tới, chúng tôi vừa được nghe chuyện Hà Nội xưa do chính NSNA Đinh Quang Thành chứng kiến.

Tuy đã 91 tuổi nhưng ông còn nhớ nhiều chuyện về văn nghệ sĩ Hà Nội xưa. NSNA Đinh Quang Thành (có hơn 40 giải thưởng nhiếp ảnh trong nước và quốc tế) không chỉ có kiến thức sâu rộng về ảnh báo chí, ảnh nghệ thuật, ông còn là người lưu giữ một kho chuyện về Hà Nội xưa. Nhà báo, nhà văn, NSNA  Duy Ngọc thừa nhận: Có nhiều chuyện món ngon Hà Nội mà tôi viết là tập hợp qua lời kể của "cây từ điển sống về Hà Nội" Đinh Quang Thành đấy. Tôi biết cửa hàng cháo gà bà Mỹ ở trước Nhà thờ lớn, nhưng NSNA Đinh Quang Thành còn biết chồng bà Mỹ là ai, kết thân với ai.

Nhà của NSNA Đinh Quang Thành trước đây trên phố Đinh Tiên Hoàng do vậy ông biết nhiều chuyện về Hồ Gươm, về phố cổ. Ông nói tôi biết nhà văn Băng Sơn từ lâu, trước đây nhà ông ở phố Cầu Gỗ. Thời trẻ không có tiền mua hoa tặng người yêu ông phải bán cuốn từ điển Việt - Pháp cho ông cụ hàng sách cũ trước cổng đền Ngọc Sơn.

NSNA Đinh Quang Thành còn nhớ chuyện họa sĩ Hoàng Lập Ngôn (1910-2006), theo trào lưu xê dịch của văn nghệ sĩ thời đó đã tạm biệt các bạn của mình tại cổng đền Ngọc Sơn để đi vào Nam ngày 4-6-1941. Trong số người đến tiễn có nhà thơ Nguyễn Bính, Vũ Đình Liên, Đỗ Huy Nhiệm,  nhà văn Đồ Phồn. Cùng đi với ông có cô vợ trẻ mới19 tuổi và con gái một tuổi tên là Mê Ly. Cả gia đình dong duổi trên một chiếc xe ngựa - "Nhà lăn Mê Ly". Đi đến đâu thấy  cảnh đẹp thì ông dừng lại vẽ, tới thành phố kế tiếp thì bán tranh lấy tiền đi tiếp.

Chúng tôi sang thăm NSNA Đinh Quang Thành nhưng cuối giờ lại được ông mời đi ăn Nhà hàng Tiến Quang (ngõ 64 đường Cổ Linh) - Vua gà tươi. Quán này có cô chủ quán xinh đẹp với khuôn mặt hao hao diễn viên điện ảnh Phương Oanh. Cô chủ quán  chuyên mặc váy ngắn như các cô gái hay đi đánh pickleball. Trong bữa ăn NSNA Đinh Quang Thành kể về người vợ quá cố của mình quê gốc Bắc Ninh. Ngày xưa bà nhà tôi hiền và xinh lắm...

Hà Hồng

Ban tổ chức đã in cuốn sách chất lượng, giới thiệu một cách cô đọng về cuộc đời và tác phẩm nghệ thuật của các hoạ sĩ có tác phẩm treo trong triển lãm. Triển lãm không chỉ tôn vinh các họa sĩ trưởng thành từ Trường Mỹ thuật Đông Dương, mà còn mở rộng không gian sáng tạo tới Khóa Kháng chiến (1950 - 1954) và các khóa sau hòa bình lập lại của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam, nhằm mang đến cho công chúng cái nhìn toàn diện hơn về nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam.
Trong triển lãm tôi thấy Hồ Gươm là một trong những địa danh được các hoạt sĩ vẽ với những góc độ khác nhau. Hoạ sĩ Văn Giáo (1916-1996) có hai tác phẩm vẽ về Hồ Gươm. Tác phẩm thứ nhất vẽ cầu Thê Húc (năm 1990).

Nơi gồi vẽ gần với Tháp Bút. Về cơ bản cảnh vật trong tranh vẫn như ngày nay tuy vậy có một số thay đổi, cây phượng nghiêng ra hồ bên phải bức tranh đã bị gió đánh gẫy sau cơn bão năm 2024. Cây cau trong đền Ngọc Sơn  gần “đình Kính chữ” không còn. Tác phẩm thứ hai Tháp Rùa –Hồ Hoàn Kiếm (năm 1990).

Tiền cảnh của bức tranh là cành cây liễu la đà trên mặt nước. Vào thời điểm đó liễu được trồng chung quan Hồ Gươm, tạo cảm hứng không chỉ cho các hoạ sĩ mà cả cho nhiều nhà thơ, nhà văn. Đến nay cây liễu chung quanh hồ đã “tuyệt chủng”. Nhiều cây ngã đổ do gió, bão. Nhưng không được trồng lại vì theo giải thích của một cán bộ quận Hoàn Kiếm trước đây: Cây hay đổ cho nên không trồng nữa vì tốn kém (!).
Hoạ sĩ Trần Duy (1920-2014) có ba tác phẩm treo tại triển lãm thì cả ba tác bẩm đều vẽ tại Hồ Gươm. Tác phẩm tôi thích nhất là: Mùa thu Hà Nội (năm 1982).

Cành cây bằng lăng khẳng khiu, chỉ còn đôi ba chiếc lá trên cành (tiền cảnh), trong tiết trời đầy mây mơ màng, huyền ảo. Tranh được vẽ trên chất liệu lụa cho nên càng huyền ảo hơn. Đối với chúng tôi những người yêu thích chụp ảnh phong cảnh đẹp như tranh thì đây là bức “ảnh” mẫu để mình học theo: bố cục đơn giản, bỏ đi chi tiết thừa, tập trung các yếu tố làm nên mùa thu với Tháp Rùa làm trung tâm. Tác phẩm thứ hai: Lung linh Tháp Rùa (năm 1980).

Tôi đoán tác giả ngồi vẽ dưới tán cây lộc vừng chín gốc. Bởi vì tiền cảnh là cành cây lộc vừng vào mùa thay lá, chỉ còn vài chiếc lá vàng trên cành ở tư thế chờ một cơn gió nhẹ là rơi chao đảo xuống mặt hồ. Tôi đoán tác giả vẽ bức tranh này vào thời điểm cuối mùa thu, đầu mùa đông. Thời điểm lá cây lộc vừng lìa cành. Thời điểm mà những đôi tình nhân thường hẹn nhau đến đây, ngồi bên nhau trong buổi chiều se lạnh đếm từng chiếc lá rơi. Và có những người đến đây ngồi cả buổi chiều để nhớ về một thời mình từng như thế.  Tác phẩm thứ ba, cầu Thê Húc (năm1985) với tiền cảnh là cây phượng già, tôi đoán tác giả ngồi trên bờ hồ khoảng giữa đền Bà Kiệu và chân cầu Thê Húc.

Trong một buổi dạy chúng tôi chụp ảnh tại lớp học nhiếp ảnh do Cung Văn hoá Lao đông hữu nghị Việt Xô mở, nghệ sĩ Võ An Ninh kể chuyện vui: Khi chụp ảnh cảnh cây phượng nở hoa phía bên phải cầu Thê Húc (cây phượng trong bức ảnh cầu Thê Húc của hoạ sĩ Trần Duy) tôi đã nhờ người bẻ gẫy cành hoa trên cây phượng đó để không ông nhiếp ảnh nào có thể chụp được bức ảnh đẹp giống như tôi chụp. Cây phượng đó nay không còn nữa. Sau này người ta cho trồng cây liễu nhưng đến nay cây liễu ở vị trí đó đã gãy đổ từ lâu.
Nếu như ba tác phẩm nói trên của hoạ sĩ Trần Duy đều vẽ hồ Gươm trên chất liệu lụa thì bức tranh cầu Thê Húc (năm 1980) của hoạ sĩ Đinh Minh (Đinh Xuân Minh) (1923-2004) lại vẽ trên chất liệu sơn mài. Nếu hoạ sĩ Trần Duy ngồi bên phải cầu để vẽ thì hoạ sĩ Đinh Minh ngồi bên trái cầu.

Cảm nhận đầu tiên của tôi khi được xem bức tranh này đó là tác giả tạo sự tương phản mạnh giữa “nhân vật chính” là Đắc nguyệt lâu (Lầu ngắm trăng), theo bố cục 1/3 , với cây đa cổ thụ phía sau. Cành và thân cây đa to vạm vỡ, sẫm mầu, chiếm gần 1/2 diện tích phía trên của bức tranh, ôm gọn Đắc nguyệt lâu mầu trắng nổi bật trên nền cây đa phía sau, tiền cảnh là mặt hồ nước gợn sóng và cành liễu rủ. Nhiều tài liệu cho rằng, năm 1865, khi Phương Đình Nguyễn Văn Siêu đứng ra hưng công sửa sang lại đền Ngọc Sơn thì nơi đây đã có cây đa. Cây đa này được trồng từ thời chúa Trịnh Sâm nắm quyền (1729-1740) khi ông biến đảo Ngọc thành nơi vui chơi, giải trí cho quan lại và giới quý tộc Thăng Long. Năm 1883, bác sỹ Hocrquad trong đạo quân viễn chinh Pháp xâm chiếm Hà Nội đã chụp ảnh cầu Thê Húc, trong bức ảnh còn lưu lại cho đến ngày nay có cả cây đa nằm ở bên phải đền, tán rộng, lá xum xuê cùng 2 cây gạo gần đình Trấn Ba. Năm 1969, một trận bão lớn quét qua Hà Nội làm cây đa bị đổ nghiêng xuống phía hồ. Thành phố đã phải dùng tời kéo cây đa đứng thẳng như cũ, đồng thời chống cột chung quanh giữ cho cây không đổ.
Tác phẩm được thể hiện với gam sẫm mầu là chủ đạo, tạo tương phản với Đắc nguyệt lâu mầu trắng. Cảm nhận của tôi như đang nghe văng vẳng này:

Lăn tăn sóng gợn- rung cành rủ
Thấp thoáng trăng cài- quyện tóc bay
(Bài Thu Hồ Gươm –Tác giả  Bùi Nguyệt)

Tác phẩm thứ 7 vẽ về Hồ Gươm đươc treo tại triển lãm đó là bức tranh panorama phong cảnh Hồ Gươm (năm 1910) của hoạ sĩ người Pháp Auguste Delava (1875-1962). Ông được bổ nhiệm làm kiến trúc sư của chính phủ Pháp tại Đông Dương, ở Hà Nội từ năm 1906 đến 1908 và từ năm 1910 đến 1913.

Với chất liệu mầu nước tác giả đã thể hiện tác phẩm của mình một Hồ Gươm trong lành, tĩnh lặng đến nao lòng trong buổi chiều hoàng hôn ửng hồng phía tây của hồ.
Tác giả ngồi vẽ tại vị trí đền Bà Kiệu. Tiền cảnh là mặt hồ và đầm sen. Đầm sen này có thời gian bị dẹp sau đó được trồng lại, đến những năm 1980 của thế kỷ trước bị dẹp hẳn. Cảnh vật của của đền Ngọc Sơn gần như không thay đổi so với ngày nay, trừ cây đa trong đền Ngọc Sơn đã bị đổ vào cuối những năm 80 của thế kỷ trước. Thuỷ tạ được xây dựng vào khoảng những năm 40 của thế kỷ trước cho nên không có trong bức tranh này. Một công trình tuy nằm ở xa nhưng được tác giả vẽ rất sắc nét đó là Nhà thờ lớn Hà Nội. Xây dựng năm 1884 hoàn thành năm 1887. Thời điểm tác giả vẽ bức tranh này Nhà thờ lớn đã được xây dựng trước đó 23 năm. Việc vẽ Nhà thờ lớn sắc nét như vậy tác giả muốn khẳng định sự hiện diện của người Pháp tại Hà Nội.
Như vậy, trong số hơn 60 bức tranh được treo tại triển lãm thì đã có hơn 1/10 số bức tranh vẽ về Hồ Gươm. Điều đó cho thấy Hồ Gươm luôn là nguồn cảm hứng cho các hoạ sĩ thể hiện trong các tác phẩm hội hoạ của mình.

Hà Hồng